Niespodziewany zgon.

Zbliża się piąta rocznica śmierci  Jerzego Kowalczyka, kielczanina, historyka, pasjonaty powstania styczniowego. Autora internetowej strony http://powstanie1863.zsi.kielce.pl poświęconej powstaniu styczniowemu na naszym terenie. To za sprawą tej redagowanej i prowadzonej przez pana Jerzego strony miałem okazję uścisnąć mu dłoń. Celowo nie piszę, że miałem okazję go poznać. Nasze fizyczne spotkanie trwało krótko. Ograniczyło się tylko do wymiany kilku zdań i przekazaniu mu kilku zdjęć „mojego powstańca”. Nasza wcześniejsza znajomość trwała dłużej i polegała na korespondencyjnej wymianie wiedzy o „moim” powstańcu – Macieju Wojtali. Dziś przypomniałem sobie o panu Kowalczyku za sprawą kilku aktów zgonów, na jakie natrafiłem przy indeksowaniu parafii Sędziszów.

Indeksując akty zgonów z 1864 roku w parafii Sędziszów uwagę moją przykuło dziewięć na pozór niczym nie różniących się od innych, występujących po sobie aktów zgonów. Aktów, według mnie, związanych z jakimś wydarzeniem na tym terenie. Data, miejsce zgonu, oraz osoby zgłaszające, we wszystkich tych aktach są identyczne. To nie wygląda na przypadek. Zważając na datę zgonów 31.01.1874 r. (to okres powstania styczniowego), w grę mogła wchodzić jakaś powstańcza potyczka. Pochyliłem się nad tym tematem i zacząłem zbierać informację o Sędziszowie w okresie powstania styczniowego. Niestety, znalezione przeze mnie źródła historyczne nie wskazywały na taki fakt. Sięgnąłem więc do znanych mi internetowych źródeł; to jest do wspomnianej wcześniej http://powstanie1863.zsi.kielce.pl oraz do równie interesującej https://genealogia.okiem.pl

Pomocnym w poszukiwaniach okazał się tylko jeden z dziewięciu aktów zgonu. To po nim jak po sznurku dotarłem do informacji o tym wydarzeniu. Nazwiska innych zmarłych nie występują w internetowych wyszukiwarkach powstańców styczniowych. W aktach zgonów trzech osób zamiast nazwisk, widnieje w niczym niepomocne NN               

Jest to akt zgonu Romana Russockiego, syna właściciela majątku Sędziszów Kwiryna Russockiego h. Zadora, oficera i uczestnika powstania listopadowego, oraz jego małżonki Teodory z Walewskich. Co o rodzinie Rusockich pisze Jerzy Kowalczyk? Na prowadzonej przez niego stronie można przeczytać;

„Od roku 1845 właścicielem Sędziszowa był Kwiryn Russocki h Zadora, podczas powstania listopadowego porucznik jazdy krakowskiej, odznaczony Orderem Virtuti Militari w dniu 15.IX.1831 r. W dobrach sędziszowskich był propagatorem nowoczesnego rolnictwa. W okresie powstania styczniowego również zaangażował się w działalność patriotyczną: w organizacji cywilnej był naczelnikiem okręgu Słupia Jędrzejowska”.

W powstaniu styczniowym walczył starszy syn Kwiryna Konstanty Russowski. Początkowo walczył on pod rozkazami Kurowskiego a później Langiewicza. Był ranny w bitwie na Grochowiskach. O drugim synu Kwiryna autor pisze:

„Drugi syn Kwiryna, Romuald Russocki (1835 – 1864) przypadkowo został zamordowany przez Kozaków w dniu 31 stycznia 1864 r. podczas utarczki pod Sędziszowem. Rtm Jan Mazaraki w swoich wspomnieniach (Pamiętnik…) opisał jak to po potyczce przy folwarku Rajsko, do dóbr Sędziszowa należącym, widział jak kilkunastu Kozaków pędziło galopem za szlachcicem przejeżdżającym wózkiem. Mazaraki z podwładnymi chciał udzielić pomocy – … ruszyliśmy kłusem. Dojechaliśmy tak do osady z kilku chałup złożonej; tam był młyn i jakieś zamożniejsze gospodarstwo, gdyż dwie stodoły, stajnia, budynek mieszkalny, a w środku dziedzińczyk; otóż w tym miejscu dopędzili kozacy szlachcica, którym był Roman Russocki, syn Kwiryna, zamordowali go tam z furmanem i obdarli do naga. Wpadliśmy na nich obces; ci kozacy, którzy siedzieli na koniach, uciekli, ci zaś, którzy byli na ziemi, zginęli; trzech odprzęgało od wózka konie, ci polegli, dwóch zaś, którzy zdarte z nieszczęśliwego człowieka futro i odzienie troczyli do kulbak, wpado nam w ręce i ci natychmiast na wierzbach tam będących powieszeni zostali. …”

Niby wszystko jasne. Dzięki ogromowi pracy jaką włożył p. Kowalczyk, dowiedziałem się jak i w jakich okolicznościach zginął Rommuald Russocki s. Kwiryna ale… Nadal nie wiem czy jest to jedna i ta sama osoba. W 1864 r. w akcie zgonu przy jego nazwisku ksiądz wpisał nieco inne imię zmarłego – Roman. Nie zgadza się także wiek. Romuald w chwili śmierci liczył sobie lat 28 lub 29 lat. Opracowanie śp. Jerzego Kowalczyka nie wyjaśnia także skąd w sędziszowskiej księdze zgonów pod datą 31.01.1864 r. znalazły się akty zgonu 8 innych powstańców. Dokładniej wyjaśnia to genealogia.okiem

          

Widzimy więc z powyższej relacji, że podczas potyczki pod Sędziszowem rotmistrz Jan Mazaraki stracił kilku zabitych i rannych. Natomiast autorzy powyższej informacji mijają się z prawdą pisząc o zamordowaniu bezbronnych dziedziców „Romualda i jego syna Kwiryna Rusockich i Teodorę z Walewskich, jadacych bryczką do Węgrzynowa.” Romuald był synem Kwiryna i Teodory. W chwili tragedii jego rodziców przy nim nie było. Oboje zmarli później.

Dla Romualda Russockiego i pozostałych 7 powstańców rotmistrza Mazarakiego; była to ostatnia niedziela. Dziewiątą ofiarą był miejscowy kucharz Jakub Piątek lat 21 syn Macieja i Brygidy z Trębaczów. Otwarty pozostaje temat zabitego woźnicy powożącego wóz. Oprócz dwóch miejscowych osób; szlachcica i kucharza, w aktach zgonu nie ma innych tutejszych osób. Nie ma najmniejszej wzmianki o woźnicy Według mnie z dziedzicem Sędziszowa bryczką jechał jego kucharz. Prawdopodobnie gotujący obiad dla powstańczego oddziału. Obaj prawdopodobnie uciekali z miejsca potyczki. Na pamiątkę tamtego wydarzenia siostra zabitego Teresa Russocka ufundowała krzyż z tablicą informacyjną. Fundatorka przeżyje kolejną tragedię. W czerwcu tegoż roku umrze jej dwuletnia córka.

                                               

Nie sposób nie wspomnieć o pozostałych zabitych powstańcach. O Nowakowskim, Swidzińskim, Kowalskim i Eliaszu Opoczyńskim. Być może ich nazwiska są tylko powstańczymi pseudonimami. Takiej wątpliwości nie ma w aktach zgonu 3 innych młodych mężczyzn. Oni figurują jako NN.

To tyle w temacie niespodziewanej śmierci. Zgodnie z zaleceniem siedzę w domu i nudzę się. Czy się boję? Tak! Mam wielkiego cykora. Boję się jak cholera; o siebie i o moich najbliższych. Stracham się nawet o to, co kiedyś po mnie zostanie. Kupa makulatury? Wykorzystuję czas domowej kwarantanny, porządkuję i zmieniam swoje zapiski na bardziej przyswajalny materiał dla moich zstępnych.

Oczekuję, że wkrótce ktoś na górze da znać do odegrania hejnału do odwrotu i wszystko wróci do normy. Kiedyś przed wieloma laty, głos kościelnych dzwonów nakazał powrót do domu z leśnej, morowej kwarantanny moim przodkom. Praprababka moja przed wyjściem z lasu zjadła ostatnią kromkę chleba z masłem. W powrotnej drodze na leśnej ścieżce napotkała myśliwego. Na zadane jej pytanie czy się nie boi, odpowiedziała mu, że nie – „Zarazy już nie ma, powystrzelałeś wszystkie wilki, a seks to owszem – lubię!” Życzę wszystkim, byście mogli się spotykać w szerokim rodzinnym gronie i pełną piersią zaśpiewać historię tamtej znajomości (mojej praprababki i myśliweczka) – „Szła dzieweczka do laseczka”.

Jerzy Wnukbauma.